To najsłynniejsza miłość w historii Polski i Litwy: ostatni Jagiellon na tronie, Zygmunt August, i Barbara Radziwiłłówna – córka litewskiego rodu, wdowa, której polska szlachta nie chciała widzieć jako królowej. Ich historia zaczęła się w Wilnie i w Wilnie się skończyła.
W skrócie: poznali się w Wilnie, gdzie Zygmunt August rządził jako wielki książę litewski. W 1547 r. potajemnie wzięli ślub. Gdy po śmierci ojca został królem Polski, ogłosił małżeństwo i mimo oporu sejmu go nie unieważnił. Barbarę koronowano w Krakowie 7 grudnia 1550 r., a już 8 maja 1551 r. zmarła. Pochowano ją w katedrze wileńskiej.
Kim była Barbara?
Barbara urodziła się około 1520–1523 r. w rodzinie Jerzego Radziwiłła i Barbary z Kolów. Dorastała w Wilnie, w dworze Radziwiłłów przy Zamku Dolnym. Młodo wyszła za Stanisława Gasztołda, wojewodę nowogródzkiego; w 1542 r. owdowiała. Jej bratem był Mikołaj Radziwiłł Rudy, a bratem stryjecznym – Mikołaj Radziwiłł Czarny, najbliżsi ludzie młodego króla.
Wilno: poznanie i tajny ślub
Zygmunt August, syn Zygmunta Starego i królowej Bony, od 1544 r. rządził Litwą z Wilna. Po śmierci pierwszej żony, Elżbiety Habsburżanki (1545), coraz częściej bywał w domu Radziwiłłów. Według tradycji do ukochanej chodził tajnym przejściem z Pałacu Władców. W 1547 r. wzięli ślub – potajemnie, w Wilnie, w obecności nielicznych świadków.

„Nie wyrzeknę się jej”
W 1548 r. zmarł Zygmunt Stary i Zygmunt August został królem Polski. Ogłosił małżeństwo z Barbarą – i wywołał burzę. Na sejmie w Piotrkowie posłowie na kolanach prosili go o unieważnienie ślubu, a przeciw związkowi była też królowa matka, Bona. Król nie ustąpił. Barbara została koronowana w katedrze na Wawelu 7 grudnia 1550 r.
Śmierć i pogrzeb w Wilnie
Barbara zmarła w Krakowie 8 maja 1551 r., niespełna pół roku po koronacji. Zgodnie z jej wolą ciało przewieziono do Wilna i pochowano w katedrze. Jej szczątki odnaleziono w podziemiach świątyni w 1931 r. Więcej: Gdzie pochowana jest Barbara Radziwiłłówna.
Legenda, obrazy, filmy
Po śmierci Barbary narodziła się legenda: mistrz Twardowski miał wywołać dla króla jej ducha w lustrze – lustro to pokazuje się dziś w kościele w Węgrowie. Historię pary malowali artyści (m.in. „Śmierć Barbary Radziwiłłówny” Józefa Simmlera), opowiadało kino – film „Barbara Radziwiłłówna” z 1936 r. i „Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny” z 1983 r. W Wilnie, w restauracji „Lokys” przy ulicy Szklanej, wisi pełnopostaciowy portret pary pędzla Miglė Kosinskaitė.
Gdzie odnaleźć ich historię w Wilnie

- Spacerem z audioprzewodnikiem: bezpłatny audioprzewodnik „Sekretna miłość” – 21 miejsc, ok. 3,8 km, opowiada sama Barbara, także po polsku. Cała trasa: Wilno śladami Barbary Radziwiłłówny.
- Z przewodnikiem po polsku: wycieczka indywidualna, ok. 1,5 godz.
- W prezencie: świece „Król Zygmunt August” i „Królowa Barbara”, cukierki „Królowa Barbara Radziwiłłówna”. Wysyłamy do Polski.
Najczęstsze pytania
Kiedy Zygmunt August poślubił Barbarę Radziwiłłównę?
W 1547 r., potajemnie, w Wilnie. Małżeństwo ogłosił w 1548 r., po objęciu tronu polskiego.
Dlaczego szlachta była przeciwna Barbarze?
Pochodziła z litewskiego rodu Radziwiłłów, a związek wzmacniał ich pozycję. Sprzeciwiała się mu też królowa Bona. Na sejmie w 1548 r. domagano się unieważnienia małżeństwa.
Kiedy zmarła Barbara Radziwiłłówna?
8 maja 1551 r. w Krakowie, kilka miesięcy po koronacji (7 grudnia 1550 r.).
Gdzie jest pochowana?
W katedrze wileńskiej. Jej szczątki odnaleziono w 1931 r.







